Menskracht tegen mijnbouwgeweld – interview

Dit interview is onderdeel van een series interviews over de impact van het Fair, Green & Global (FGG) programma waar ActionAid Nederland de afgelopen 15 jaar onderdeel van is geweest. Eind 2025 liep dit programma, dat mogelijk gemaakt werd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken, af. Meer weten? Klik hier.

Onder de droge Keniaanse grond liggen kolen, kalksteen, koper, ijzererts, goud, edelstenen en kwik – rijkdommen die investeerders aantrekken. Via tussenpersonen kopen zij land op en verdringen gemeenschappen, vaak zonder overleg of eerlijke vergoeding.

Het zijn vooral vrouwen die hard geraakt worden. Het land dat zij bewerken is hun bron van voedsel en inkomen. Als dat wegvalt, verliezen zij niet alleen hun huis, maar ook hun laatste stukje zekerheid. Er is geen wet die compensatie of herhuisvesting garandeert en regels die mensen zouden moeten beschermen tegen landroof en milieuschade worden nauwelijks gehandhaafd. Zo krijgen mijnbouwbedrijven vaak vrij spel.

Toch groeit er verzet. Lokale organisaties versterken gemeenschappen zodat zij beter voor hun rechten kunnen opkomen. Het Centre for Human Rights and Civic Education (CHRCE) speelt daarin een belangrijke rol.

Rosemary Kimathi: “Mensenrechten gaan voor mij over mens-zijn. Over eerlijkheid, openheid, integriteit.”

Rosemary Kimathi is programmamedewerker bij het CHRCE in Kenia. Al tien jaar zet ze zich in voor de organisatie. Ze begon als stagiair, bleef als vrijwilliger en groeide uit tot een sleutelpersoon binnen het team. “Dit werk houdt me dicht bij wat ik graag doe: verbinding maken met mensen en bijdragen aan verandering die ertoe doet.”

Rosemary werkt in het zuidoosten van Kenia. De leefomstandigheden zijn er zwaar: landbouw is steeds onzekerder door aanhoudende droogte en de meeste mensen hebben geen toegang tot basisvoorzieningen. “Mensen moeten vaak kilometers lopen voor schoon water,” vertelt ze. “Elke dag is een worsteling om rond te komen. Dat maakt hen extreem kwetsbaar voor manipulatie en uitbuiting.”

Misleiding in de mijnbouw

Die kwetsbaarheid wordt in de mijnbouwregio’s nog verder uitgebuit. Gemeenschappen raken hun land kwijt aan investeerders die er grondstoffen uit willen halen. “Mensen weten simpelweg niet wat de waarde is van wat er onder hun voeten ligt,” verzucht Rosemary. “Stel je voor: je bent 70 jaar oud en je hebt je hele leven op een stuk land gewoond waar je amper rondkomt. Ineens vertelt iemand dat er kalksteen onder zit en dat hij het wil kopen. Voor mensen die nog nooit grote bedragen hebben gezien, lijkt 150.000 Keniaanse shilling (nog geen 1.000 euro) per hectare voor jouw tien hectare landje een fortuin.”

Zonder bescherming of duidelijke wetgeving zijn gemeenschappen overgeleverd aan investeerders, die misbruik maken van onwetendheid. “Zo staan contracten vol juridisch jargon, vaak in een taal die bewoners niet beheersen, zoals het Engels. Soms krijgen ze niet eens een kopie,” vertelt Rosemary. “En pas als het te laat is, komen ze naar ons toe: ‘We zijn voorgelogen. We hebben ons land verkocht of het is ons met een list ontnomen, en nu hebben we nergens om heen te gaan.’”

De gevolgen zijn enorm en vaak onomkeerbaar. “Bovendien is er veel schade en gevaar. Explosies vinden plaats zonder waarschuwing. Kinderen spelen op plekken waar stenen naar beneden komen. Huizen scheuren, graven storten in, dieren verliezen hun jongen of krijgen doodgeboortes, oogsten mislukken door stof en vervuiling.”

Verandering begint bij de gemeenschap

Juist daar, midden in die realiteit, was het werk dat CHRCE en ActionAid de afgelopen jaren deden cruciaal. De samenwerking in het FGG-programma gaf CHRCE de ruimte en slagkracht om hun werk uit te bouwen. “FGG gaf ons een solide basis, middelen en internationale steun,” zegt Rosemary. “Of het nu ging om juridische bewustwording, campagnes voor landrechten of het versterken van lokale structuren: de aanpak werd steviger en de impact groter. En de echte verandering? Die kwam toen mensen zélf opstonden. Want verandering komt niet van bovenaf, maar begint bij de gemeenschap zelf.”

Een van de sterkste voorbeelden zag Rosemary in een gemeenschap waar jarenlang gewerkt werd aan bewustwording. Toen een investeerder zich meldde, was de reactie van de bewoners helder: verhuren of verkopen tegen een hoge prijs. Anders niet. De gemeenschap hield de controle en behield zeggenschap over hun land. “Zelfs ‘schone kolen’ krijgen ze daar niet meer verkocht,” gniffelt Rosemary. “Mensen weten inmiddels dat die niet bestaan en alleen verzonnen zijn om verwarring te zaaien.” Voor haar is dit hét bewijs van de kracht van samen weten waar je recht op hebt. “Het proces is verre van makkelijk, maar het succes dat eruit voortkomt is prachtig.”

“We blijven hier, er is nog veel te doen”

Helaas zijn zulke successen nog niet vanzelfsprekend. Het werk blijft hard nodig; Rosemary’s regio is door de overheid aangewezen als één van zes pilotgebieden voor grootschalige mijnbouwontwikkeling. Dat betekent: meer vergunningen, meer bedrijven, meer druk op het land. “Elke dag komen er nieuwe investeerders,” zegt ze. “Wat als straks ook de koper-, ijzererts-, magnesiet- of andere mijnbedrijven komen? Wat voor toekomst blijft er dan over, in een regio waar armoede en gebrek aan onderwijs zo groot zijn?”

Ze vervolgt: “Ook al eindigt het FGG-programma: we zijn hier en we blijven hier. Maar om dit werk vol te houden, is steun onmisbaar. Steun om levens te verbeteren. Voor onze gemeenschap, voor de toekomst en voor de generaties na ons.”