Mijnbouw, vrouwenrechten en systeemverandering – interview
Dit interview is onderdeel van een series interviews over de impact van het Fair, Green & Global (FGG) programma waar ActionAid Nederland de afgelopen 15 jaar onderdeel van is geweest. Eind 2025 liep dit programma, dat mogelijk gemaakt werd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken, af. Meer weten? Klik hier.
Zimbabwe is rijk aan mineralen, maar die rijkdom komt nauwelijks ten goede aan de bevolking. Grote mijnbouwbedrijven verdienen er grof geld, terwijl gemeenschappen achterblijven met de schadelijke gevolgen: vervuilde rivieren, stof in de longen en land dat niet meer te bewerken is.
In de mijnen werken voornamelijk mannen, op basis van slechte contracten en lage lonen. Wie protesteert of zich organiseert, riskeert ontslag of intimidatie. Voor vrouwen zijn de gevolgen nog pittiger. Zij krijgen nauwelijks toegang tot banen in de mijnen, terwijl ze vaak wel hun landbouwgrond verliezen – de basis van hun voedsel en inkomen. Daarmee valt hun belangrijkste houvast weg.
De mijnbouwbedrijven vervuilen lucht, bodem en water en verwoesten natuurlijke bronnen. In de dorpen laten ze troep achter en levensgevaarlijke gapende mijnschachten, waar mensen in kunnen vallen. Daarnaast leidt de komst van mijnen vaak tot meer spanningen en gendergerelateerd geweld.
Tegenover de macht van de mijnbouwbedrijven staan gemeenschappen vaak met lege handen. Ze kennen hun rechten niet altijd, en wie die wel kent, loopt vast in een doolhof van ingewikkelde wetten en een traag rechtssysteem. Daar komt
nog bij dat politici en ambtenaren vaak zelf investeren in de mijnbouw, waardoor de overheid eerder de kant van de bedrijven kiest dan van de mensen. Toch weten gemeenschap kennis, veerkracht en zeggenschap op te bouwen, mede dankzij de steun van organisaties zoals de Zimbabwe Environmental Law Organisation (ZELO).
Fadzai Midzi: “Mensen willen gewoon eten op tafel. Betere omstandigheden. Zo simpel is het.”
Sinds 2019 werkt Fadzai Midzi bij ZELO, waar ze zich inzet voor duurzame mijnbouw, eerlijke handel en rechtvaardige productieketens. In Zimbabwe, een land dat geteisterd wordt door ongelijkheid en politieke druk, betekent dat werken aan het meest fundamentele: een menswaardig bestaan. “Mensen willen gewoon eten op tafel. Een gezond leven. Betere omstandigheden. Zo simpel is het.”
Fadzai weet als geen ander hoe moeilijk dit te bereiken is. “Je kunt jarenlang vechten en tóch geen vooruitgang zien,” zegt Fadzai. “Dat is uitputtend en frustrerend. En het gebeurt allemaal onder druk: de overheid houdt maatschappelijke organisaties zoals ZELO scherp in de gaten. Met de nieuwe Private Voluntary Organisations (PVO) Act heeft ze zelfs controle over hoe we bestuurd worden; een directe bedreiging voor onze onafhankelijkheid.”
Die wet dwingt Fadzai en haar collega’s voortdurend op te passen wat ze zeggen, wat ze schrijven en met wie ze praten. “Wetgeving die gemeenschappen zou moeten beschermen, laat soms tien jaar op zich wachten. Maar de PVO Act, bedoeld om ons het zwijgen op te leggen, werd in recordtijd aangenomen.”
Mijnbouw en macht
De politieke druk is extra voelbaar in de mijnbouwgebieden waar Fadzai werkt. “Sommige overheidsfunctionarissen die toezicht moeten houden, zijn ook actief in de sector. Daardoor kiezen ze vaak de kant van het bedrijf – niet die van de gemeenschap.”
De gevolgen zijn ernstig. “Mensen worden wakker met stof in hun longen. Het lawaai stopt nooit. En je moet altijd opletten waar je loopt – je kunt zo in een open mijnschacht vallen,” verzucht Fadzai. De natuur verdwijnt. “Bomen, bergen, parken… alles wordt weggevaagd. Dat noemen ze dan ‘ontwikkeling’. Maar niet het soort ontwikkeling dat wij willen.”
Vrouwen maken het verschil
Ondanks alles ziet Fadzai hoopgevende resultaten. Zo grijpen vrouwen die op hun eigen bodem edelstenen vinden, zoals amethist of smaragd, nieuwe kansen. Met hulp van ZELO zetten ze kleinschalige mijnbouwactiviteiten op.
“Dat maakt een enorm verschil,” legt Fadzai uit. “Edelstenen zijn relatief makkelijk en veilig te winnen. Vrouwen kunnen zelfstandig aan de slag, dicht bij huis. Dat vergroot hun gevoel van eigenwaarde en is beter voor hun kinderen.”
ZELO helpt hen om hun eigendomsrechten veilig te stellen, coöperaties op te richten en exportvergunningen te verkrijgen. Zo krijgen ze juridische zekerheid én toegang tot regionale en internationale markten. “Dat is leiderschap,” zegt Fadzai. “Kansen zien en ze benutten.”
De kracht van netwerken
Een andere sleutel tot verandering is het netwerk van milieumonitors dat ZELO samen met ActionAid opzette. “Veel mijnbouw vindt plaats in afgelegen gebieden,” legt ze uit. “Wij kunnen daar niet altijd aanwezig zijn.” Daarom trainde ZELO gemotiveerde mensen op om milieuschade te herkennen, bewijs te verzamelen en dat te melden bij de juiste instanties.
Wat begon in een paar dorpen, groeide uit tot een landelijk netwerk. “Ze laten zien wat er misgaat als wetten ontbreken, of niet worden gehandhaafd. Wanneer een mijnbouwbedrijf schade aanricht, is dat vaak precies om die reden. De milieumonitors hoeven nu niet meer te wachten op externe experts,” zegt Fadzai. “Ze kunnen zelf in actie komen. Met kennis, vertrouwen en helderheid.”
Duurzame ontwikkeling in balans
En precies dát – zeggenschap, controle, autonomie – is wat Fadzai ook op grotere schaal wil bereiken. Ze droomt van gemeenschappen die hun eigen grondstoffen beheren en daarvan profiteren in hun dagelijks leven: betere zorg, minder ongelijkheid, een leefbare omgeving. Voorlopig is het nog vaak omgekeerd: de mineralen verdwijnen en wat achterblijft zijn ziektes, verwoeste landschappen en klinieken zonder artsen.
De uitdaging zit hem volgens Fadzai in balans: het leven van mensen verbeteren zonder de natuurlijke systemen te vernietigen die ons in leven houden. Ze gelooft dat de gemeenschappen waarmee ze werkt op een dag hun rijkdom onder de grond kunnen inzetten voor hun eigen welzijn, op een manier die in balans staat met de natuur. “Dat is precies waar het FGG-programma voor staat: macht aan het volk. Echte verandering komt van mensen. Wij zijn de samenleving – en het zijn mensen die het verschil maken.”
Groei door samenwerking
Die overtuiging bracht ze de afgelopen jaren ook in de praktijk. “Dankzij het FGG-programma konden we onze lokale successen verbinden aan regionaal en internationaal werk,” zegt Fadzai.
Voor ZELO betekende dat meer dan alleen financiering: het bood ruimte om te groeien, te leren én anderen te versterken. “Daarbij hielp onze verankering in gemeenschappen ActionAid om mensen te bereiken die voor hen anders misschien buiten beeld waren gebleven. Het was een samenwerking die ons allemaal sterker heeft gemaakt,” aldus Fadzai.