Palmolie, vrouwenrechten en verzet in Guatemala – interview

Dit interview is onderdeel van een serie interviews over de impact van het Fair, Green & Global (FGG) programma waar ActionAid Nederland de afgelopen 15 jaar onderdeel van is geweest. Eind 2025 liep dit programma, dat mogelijk gemaakt werd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken, af. Meer weten? Klik hier.

Guatemala is rijk aan vruchtbare bodems en grondstoffen. Toch kent de manier waarop die rijkdom wordt geëxploiteerd een hoge prijs. Vooral de palmolieindustrie laat diepe sporen achter. Bedrijven nemen grote stukken land in beslag voor plantages, waardoor bossen verdwijnen, rivieren vervuild raken en gemeenschappen hun leefgebied verliezen. Vrouwen worden daarbij het hardst geraakt: zij verbouwen het land en zien hun bestaanszekerheid verdwijnen.

Ook in de mijnbouw, zoals bij de winning van nikkel, worden gemeenschappen al jaren door de overheid en bedrijven onder de voet gelopen. Wettelijke inspraakprocedures worden overgeslagen, vergunningen verleend zonder overleg en de rechten van inheemse volkeren geschonden. Intussen gaat de milieuschade onverminderd door.

Verzet groeit, ondanks intimidatie en geweld. Vooral vrouwen nemen hierin het voortouw. Zij organiseren zich, zoeken bondgenoten en houden hun gemeenschappen overeind, zelfs wanneer bedrijven en overheid hun de rug toekeren. Het werk van organisaties zoals CONGCOOP, samen met ActionAid, speelt daarin een centrale rol.

Gladis Mucú over palmolie, vrouwengroepen en verzet

“Water is een wezen. Het is als onze moeder. Het is het leven zelf.” Met deze woorden beschrijft Gladis Mucú hoe haar volk, de Q’eqchi’ in Noord-Guatemala, water ziet: niet als bezit, maar als levend wezen dat beschermd moet worden. Ondertussen vervuilen palmoliebedrijven de rivieren in hun regio al jaren, zonder dat ze daarvoor ter verantwoording worden geroepen. De rivieren die ooit helder, voedend en dichtbij waren, zijn nu vervuild of omgeleid. Sinds 2021 zet Gladis zich via CONGCOOP in tegen dit onrecht, samen met vrouwen uit verschillende gemeenschappen. Want zij dragen de zwaarste gevolgen van de vervuiling… maar worden zelden gehoord.

“De palmoliebedrijven kwamen onze dorpen binnen met mooie woorden,” vertelt Gladis. Ze beloofden werk, ontwikkeling, vooruitgang. Maar in werkelijkheid slokken de plantages enorme hoeveelheden water op, leiden ze bronnen en beekjes om en spoelen pesticiden via geulen de rivieren in. Zo blijven de gemeenschappen achter met droogte, mislukte oogsten en vervuilde grond.

De bedrijven kopen het land van de mannen in de gemeenschap, vaak onder valse voorwaarden, zonder dat vrouwen daar iets over te zeggen hebben. “Mijn naam stond niet op de eigendomsakte,” hoort Gladis vaak. “Maar het was ook mijn land.” Voor haar is dat een pijnlijke illustratie van hoe vrouwen structureel buitenspel worden gezet: niet alleen bij landrechten en besluitvorming, maar ook in onderwijs en werk. En als ze wél werken, krijgen ze vaak minder betaald – zogenaamd omdat ze ‘slechts’ huisvrouwen zijn of omdat ze niet kunnen lezen of schrijven.

Vrouwen buitenspel

Gladis, die zelf wél de kans kreeg om te studeren, kon dat niet accepteren. Ze begon bijeenkomsten te organiseren waar vrouwen hun verhalen deelden. “Van daaruit ontstond langzaam een collectieve kracht,” vertelt ze. “We zeiden: laten we kijken welke problemen we allemaal hebben. En als die in meerdere dorpen spelen, dan moeten we ons organiseren en verandering afdwingen. Want samen staan we sterker!”

Die beweging kreeg steun van ActionAid. “Zij stonden naast ons toen we begonnen,” zegt Gladis. “Ze hielpen ons Qana’ Ch’och, onze organisatie, op te bouwen en gaven ons de kennis en middelen om ons te verdedigen én onze rechten op te eisen. We kunnen nog niet zeggen dat we al gehoord worden. Maar we blijven eisen, aandringen en het gesprek aangaan.”

Die volharding is niet zonder risico. “De palmolie uit onze regio zit vol bloed,” zegt Gladis. “Mensen hebben geen idee van het geweld dat eraan voorafgaat. Meerdere vrouwen uit de beweging zijn al bedreigd of zelfs vermoord. Bedrijven proberen de vrouwenbeweging monddood te maken met intimidatie, laster, rechtszaken en soms zelfs geweld.”

De dode vissen van San Román

Eén van de dossiers die de vrouwen blijven aankaarten, is dat van de San Román-rivier. In 2017 en 2019 spoelden daar tonnen dode vissen aan, veroorzaakt door palmoliebedrijf Chiquibul. De gemeenschap kwam in actie: ze zochten de media op, eisten gerechtigheid, organiseerden zich publiekelijk. Maar de overheid keek weg.

“De autoriteiten werken vooral in het belang van het palmoliebedrijf,” vertelt Gladis. Acht jaar later is er nog altijd geen sanctie. Een officier van justitie zei zelfs: “Misschien hebben de gemeenschappen zelf de rivier vervuild.” Voor Gladis en haar collega’s was het duidelijk: als zelfs dit wordt genegeerd, moet je het hogerop zoeken. Met de steun van ActionAid en het advocatencollectief voor Inheemse Volkeren legden ze de zaak voor aan de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens. Nu wachten ze op antwoord.

Niet te stoppen

Het zijn uitputtende processen. “Het is frustrerend dat de staat ons negeert terwijl onze rechten worden geschonden.” Toch haakt niemand af. “Dit is wat er gebeurt als vrouwen zich organiseren: er komt iets in beweging dat niet meer te stoppen is.”

Als een van de jongste vrouwen in de beweging voelt Gladis zich gesterkt door haar oudere mede-activisten. “Ik leer van hun toewijding en doorzettingsvermogen. Dat geeft me energie.” Het aflopen van het FGG-programma betekent een groot verlies, maar ook een nieuwe uitdaging. “Het heeft bijna vijf jaar gekost om dit samen met de vrouwen vorm te geven. Dat laten we niet los.”

Die volharding put ze ook uit haar familiegeschiedenis. “Mijn grootouders vochten voor dit land. Dankzij hen groeide ik op in een omgeving zonder gifstoffen. We zijn sterk verbonden met deze aarde.” Die verbondenheid blijft haar kompas. “De strijd die zij begonnen, zetten wij voort. Voor het water, voor de valleien, voor de heuvels – en voor degenen die na ons komen.”