Landroof en mensenrechten in Oeganda

Dit interview is onderdeel van een series interviews over de impact van het Fair, Green & Global (FGG) programma waar ActionAid Nederland de afgelopen 15 jaar onderdeel van is geweest. Dit programma was mogelijk gemaakt door het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Meer weten? Klik hier.

In Oeganda, net als vele andere landen, is landroof een groot probleem. Steeds opnieuw nemen investeerders en bedrijven grond in beslag voor bijvoorbeeld grote plantages en jagen ze de bewoners weg, vaak met geweld en zonder eerlijke compensatie. Wat achterblijft zijn verwoeste huizen, vernielde oogsten en mensen die van de ene op andere dag alles kwijt zijn. Wie zich verzet, krijgt te maken met een overheid die kritiek steeds harder onderdrukt en het gemeenschappen en organisaties steeds moeilijker maakt om zich te verdedigen.

Eén van de bekendste voorbeelden is dat van Kaweri in Mubende – waar in 2001 meer dan 400 gezinnen van hun land werden gezet voor een Duitse koffieplantage. De bewoners spanden een rechtszaak aan: één van de langstlopende van het land. Dankzij het FGG-programma kon ActionAid samen met Oegandese partners als Network of Public Interest Lawyers (NetPIL) en Action Alliance de zaak op de agenda houden. Na meer dan twintig jaar kwam er in 2025 eindelijk een substantiële overwinning. Advocaat Veronica Kange van NetPIL stond middenin deze strijd.

Veronica Kange: “Dit verandert echt levens”

Een vechter voor sociale rechtvaardigheid, zo noemt Veronica zichzelf. Als advocaat bij NetPIL staat ze Oegandese gemeenschappen bij die te maken hebben met landroof, trage overheidsinstanties en oneerlijke wetten. Het werk is pittig, maar ze zou het voor geen goud willen missen. “Voor mij is dit geen carrière, maar een roeping.”

Eén van de grootste dossiers op haar bureau is de Kaweri-zaak, een schoolvoorbeeld van het onrecht waar Veronica zich hard voor maakt. “Ik was nog een kind toen het begon,” zegt ze. “Het was een grote zaak in Oeganda. Ik zag het op tv.”

De gemeenschap stapte naar de rechter nadat ze met geweld van hun land verdreven waren om ruimte te maken voor een plantage van Kaweri Coffee. Pas in 2013 volgde een uitspraak: ruim 400 gezinnen hadden recht op een schadevergoeding van zo’n negen miljoen euro. Het leek een overwinning. Maar betaling bleef uit.

Vastgelopen proces

Het vonnis kwam muurvast te zitten door beroepsprocedures, herzieningen en politieke vertraging. De eisers stonden met lege handen: ze hadden een uitspraak, maar zonder juridische steun konden ze niets afdwingen. Particuliere advocaten haakten af; zo lang werken zonder betaling hield niemand vol.

“De zaak had een organisatie nodig die het kon blijven dragen,” legt Veronica uit. ActionAid ging op zoek naar zo’n partner en vond die in NetPIL – met Veronica als aanspreekpunt.

Papierwerk als obstakel

In de jaren die volgden reisde zij eindeloos op en neer tussen rechtbanken en Mubende. Ze regelde documenten, belde ambtenaren, bleef aandringen. Veel mensen hadden niet wat de overheid van hen vroeg: officiële papieren, belastingnummers, een e-mailadres. “Maar hoe leg je dat uit aan iemand van 70 die nog nooit een computer heeft gezien?”

Dus nam Veronica elke keer dat ze naar het district ging haar laptop mee. Ze zocht een plek met nét genoeg internet. “Daar stond dan een lange rij mensen in de brandende zon te wachten tot ik hun gegevens had ingevoerd. En dat ging niet altijd snel.”

Overleven naast de plantage

De meeste eisers leefden ondertussen in uiterst kwetsbare omstandigheden. “Als je in Mubende komt, zie je dat zelfs de kleinste dingen die wij vanzelfsprekend vinden, daar een voorrecht zijn,” zegt Veronica. “Veel mensen wonen nog steeds vlakbij de plantage die hun land innam – in huizen van modder en stokken. Elke dag lopen ze langs wat ze verloren zijn. Dat is ontzettend zwaar.”

In januari 2025, na 24 jaar wachten, kwam er een doorbraak. De eerste mensen kregen hun geld. Veronica herinnert zich de blije en emotionele telefoontjes nog goed. Eén vrouw vertelde dat ze met het bedrag eindelijk het huis van haar moeder kon afbouwen, zodat ze in vrede kon rouwen om haar overleden man. “Toen drong het pas echt tot me door wat we hadden bereikt. Ik dacht: wauw. Kijk nou. Dit verandert echt levens.”

Wat nu, zonder FGG?

Juist nu er eindelijk resultaat is geboekt, loopt het FGG-programma af. “Zonder ActionAid en FGG was het nooit zover gekomen,” zegt Veronica. “Zij bleven zich inzetten, ook toen iedereen dacht dat er geen beweging meer in zat.” Toch is het werk nog niet klaar: honderden mensen wachten nog steeds op vergoeding; sommigen weigerden uitbetaling omdat ze het bedrag te laag vinden.

“Het einde van FGG is een bittere pil,” zegt Veronica. “Maar ook een keerpunt. Ik weet nu wat er nodig is. Ik heb kennis, connecties en ervaring opgebouwd.” Zo trainde ze mensen uit de gemeenschap, zodat zij beter hun weg kunnen vinden door het bureaucratische doolhof. En als dat niet lukt? “Dan help ik ze op afstand. Zo blijft niemand achter. Het zal moeilijker worden, maar niet onmogelijk.”

Doorzetten, ook zonder geld

Wat Veronica op de been houdt, zijn de mensen zelf. “Als zij, na alles wat ze hebben meegemaakt, zó lang hoopvol blijven, wie ben ik dan om het op te geven?” Tegelijk weet ze hoe taai het systeem is waarin ze werkt. “Onze rechters zijn niet moedig genoeg,” zegt ze. “Ze zoeken de veilige weg, uit angst voor politieke druk of represailles. En grote bedrijven? Die staan zelden alleen. Meestal hebben ze de staat aan hun zijde.”

Toch blijft ze dromen van echte rechtvaardigheid. En tot die dag blijft ze haar werk doen – met of zonder salaris. “Ik ben bereid de offers te brengen die dit pad vraagt. Als ik maar weet dat ik iets heb geprobeerd. En dat ik, op mijn manier, een verschil heb kunnen maken.”